Ziemia Świętokrzyska

11-14 czerwca 2009

ok. 250 km
mapa
Kielce – Bodzentyn – Nowa Słupia – Opatów – Wilczyce – Sandomierz – Klimontów – Ujazd (Krzyżtopór) – Chańcza – Kurozwęki – Szydłów – Kielce

PATRONAT HONOROWY
Marszałka Województwa Świętokrzyskiego

PATRONAT MEDIALNY
Radia Kielce, Echo Dnia

ORGANIZATORZY
Agnieszka Siejka, Ewa Świderska
yskaas@gmail.com , ewa@bicycle.pl

11 czerwiec (czwartek)
Kielce – Bodzentyn – Nowa Słupia – Nagorzyce (ok. 55 km)

11.00 – zbiórka przed dworcem głównym PKP Kielce (wejście główne), pl. Niepodległości 1
Powitanie, rozdanie map, omówienie trasy, przyjęcie bagaży. Po omówieniu spraw organizacyjnych – start.

20:00 – ognisko

Nocleg: plebania przy kościele, Nagorzyce 17, tel. 41 3342366
(we własnych namiotach, na terenie przy plebanii)

12 czerwca (piątek)
Nagorzyce – Opatów – Wilczyce – Sandomierz (ok. 55 km)

9:00 – spotkanie, omówienie trasy i rozdanie map

do 10.30 – zdanie bagaży

20:00 – ognisko

Nocleg: Camping „Browarny”, ul. Żwirki i Wigury 1, tel:015-8332703, 604403869, GPS N 50,68010 E 21,75502,
(we własnych namiotach)

13 czerwca (sobota)
Sandomierz – Klimontów – Ujazd – zalew Chańcza (ok. 70 km)

8:30-10.30 – dla chętnych zwiedzanie Sandomierza z przewodnikiem PTTK

9:00 – spotkanie, omówienie trasy i rozdanie map

do 10.30 – zdanie bagaży20:00 – ognisko

Nocleg: Ośrodek Wypoczynkowy „Chańcza”, tel. 041-3540608 i 502321489
(we wlasnych namiotach na terenie ośrodka)

14 czerwca (niedziela)
Chańcza – Kurozwęki – Szydłów – Kielce (ok. 70 km)

9:00 – spotkanie, omówienie trasy i rozdanie map

do 10.30 – zdanie bagaży

14.00-17.00 – odbiór bagaży przed dworcem głównym PKP Kielce (wejście główne), pl. Niepodległości 1

INFORMACJE ORGANIZACYJNE

Koszulki okolicznościowe
Czarny t-shirt z logiem (czarownica na rowerze) i nadrukiem „Bike-owe Świętokrzyskie 11-14.06.2009”, wersja damska i męska, wszelkie rozmiary, cena – 25 zł.

Koszt uczestnictwa
Opłata – 100 zł/os – będzie pobierana na miejscu. W przypadku zgłoszenia się poniżej 25 osób, opłata może być nieco wyższa.
Opłata zawiera:
– noclegi (śpiwór, matę, ew. inny sprzęt kempingowy należy mieć ze sobą)
– transport bagaży
– mapy (laminowana) z zaznaczoną trasą, inne materialy
– 2 x ognisko (prowiant zapewnia organizator)
– zwiedzanie Sandomierza z przewodnikiem
– chorągiewki na rower 

ATRAKCJE
Wspaniałe miasta – Sandomierz, Opatów, Kielce, które zasłynęły w historii. Miasteczka (Szydłów, Kopszywnica, Bodzentyn), gdzie również znajdują się interesujące zabytki.
Część trasy biegnie wzdłuż szlaku architektury obronnej, co daje możliwość prześledzenia „trendów” w budownictwie fortyfikacyjnym. Pałac w Kurozwękach, jest tego doskonałym przykładem, wybudowany jako warownia, na przestrzeni dziejów zmieniał się i dziś możemy go podziwiać jako wspaniałą rezydencję. W Krzyżtoporze inne wspaniałe dzieło architektury rezydencjonalnej, jakiego król by się nie powstydził, budowlę o krótkiej burzliwej historii. W niedalekim Ossolinie po okazałej budowli została tylko niewielka sterta gruzu.

Na szlaku nie brakuje świątyń: katedra w Kielcach czy w Sandomierzu, kolegiata w Opatowie (jeden z najstarszych zabytków architektury romańskiej), barokowa świątynia w Klimontowie, małe kościoły parafialne w Iwaniskach i Koprzywnicy.

Ziemia Świętokrzyska to również atrakcje geologiczne: jaskinie, wśród nich najpiękniejsza w Polsce – Raj; rezerwaty – Kadzielnia, Wietrznia, Góry Pieprzowe (prawdopodobnie najstarsze w kraju formacje skalne wczesnokambryjskie); liczne wąwozy lessowe – Wąwóz Królowej Jadwigi, Wąwóz w Wąworkowie koło Opatowa – które odsłaniają podłoże skalne sprzed 600 mln lat.

Tu można znaleźć krzemień pasiasty przez jednych zwany „kamieniem optymizmu”, przez innych „sandomierskim diamentem”. Niepozornie wyglądający kamień o barwach szarej, żółtej, brunatnej lub czarnej z charakterystycznymi dwubarwnymi pasami był „złotem i stalą neolitu”. Siekiery z krzemienia pasiastego znaleziono nawet w dalekiej Irlandii. Krzemienie pasiaste utworzyły się w późnej jurze, od 159,4 mln do 154,1 mln lat temu, a więc w okresie, w którym na Ziemi królowały dinozaury, na terenie Polski występuje tylko w Świętokrzyskim.

Nie można pominąć „świętokrzyskich smaków”. Dla miłośników dobrej kuchni to raj dla smakoszy regionalnych dań oraz zdrowej, ekologicznej żywności. Rosnącą sławą cieszą się: śliwki szydłowskie, śliwki z Ponidzia, sandomierskie jabłka, wiśnie z Słupi Nadbrzeżnej czy truskawki z Bielin. Równie smaczne są potrawy z „korczyńskiej fasoli”, gęsina czy bodzentyński chleb pochodzący ze starej piekarni na Rynku Głównym w Bodzentynie. Wypoczywając w świętokrzyskiem należy koniecznie skosztować serwowanej w tutejszych restauracjach zalewajki świętokrzyskiej, a na turystów odwiedzających Raków czeka historyczna potrawa „dzionie”, której głównymi składnikami są maca i podgardle wieprzowe. A na miłe zakończenie, „Ćmaga świętokrzyska” – napitek na bazie wina i ziół o właściwościach leczniczych ukoi strudzonego rowerzystę.

Bogata sieć szlaków rowerowych w województwie pozwala korzystać z niektórych nich i tak: trasa od Kielc do Bodzentyn pokrywa się w dużej mierze ze szlakiem przez Góry Świętokrzyskie (szlak czerwony). Z Bodzentyna do Chańczy trasa w większości prowadzi rowerowym szlakiem architektury obronnej (kolor czarny), na odcinku (Kurozwęki – Szydłów – Rembów – Ujazd – Konary – Kolonia – Ossolin – Samborzec – Sandomierz – Międzygórz – Tudorów – Opatów – Bodzentyn – Kielce). Szlak w większości prowadzi drogami asfaltowymi.
Na odcinku Chańcza – Kielce szlak pokrywa się z lokalnymi drogami rowerowymi, lub lokalnymi drogami o małym natężeniu ruchu.
Proponujemy również alternatywne wydłużanie trasy i zwiedzanie zakątków, których nie uwzględniliśmy w proponowanej trasie, a zapewniam, że atrakcji na pewno nie zabraknie.

CHARAKTERYSTYKA TRASY

Dzień 1

Kielce
Osada nad Silnicą powstała w XI w. i od tego czasu aż do XVIII w. Kielce były własnością prywatną biskupów krakowskich. Dynamiczny rozwój Kielce przeżywają w XVI i XVII w., jest to związane z eksploatacją i przerobem rud miedzi, żelaza i ołowiu. W 1816 r. Stanisław Staszic zakłada w Kielcach Dyrekcję Główną Górniczą i Szkołę Akademiczno-Górniczą – pierwszą w kraju wyższą uczelnię techniczną.
Zabytki i miejsca, które warto zobaczyć: pałac Biskupów Krakowskich z początku XVII w.; bazylika katedralna w stylu wczesnego baroku.
Rrezerwaty przyrody: „Kadzielnia”, „Biesak-Białogon”, „Wietrznia”, „Śluchowice”, „Karczówka”.

„Kadzielnia”
Skalne wzgórze Kadzielni (295 m n.p.m.) zbudowane jest z wapieni górnodewońskich, głównie franu, a w wyższej części także famenu. Występują tu liczne skamieniałości koralowców, stromatoporoidów, trylobitów, łodzikowatych i innych zwierząt morskich sprzed 350 mln lat. Do cenniejszych znalezisk paleontologicznych należą ryby pancerne. Można tu zaobserwować liczne zjawiska tektoniczne, mineralizacyjne i różne formy krasowe. Kadzielnia stanowi największe skupisko grot i jaskiń na Kielecczyźnie (jest ich tu aż 26), najdłuższe to – Jaskinia Szczelina (140 m), oraz Jaskinia Wschodnia (110 m). Ciekawe rośliny zawsze występowały na Kadzielni, zbierano tu głównie te, które służyły do wyrobu kadzideł – stąd nazwa wzniesienia.

„Karczówka”
Najwyższym (340m) wzniesienie Pasma Kadzielniańskiego. Na szczycie znajdują się zabudowania kościoła św. Karola Boromeusza i klasztor. W kaplicy św. Barbary znajduje się figura patronki górników wykonana z bryły galeny – rudy ołowiu. Z figurą jest związana legenda o górniku Hilarym Mali, który w 1646 r. po długich i bezowocnych poszukiwaniach natrafił na bryłę kruszcu, z której wykonano figury św.:  Barbary, Antoniego i Matki Boskiej. Ta ostatnia figura znajduje się w kieleckiej katedrze. Galenę w okolicach Karczówki dobywano od najdawniejszych czasów. Po robotach górniczych pozostały wykopy i zagłębienia, które górnicy nazywali „szparami”. Było tu około 3000 szybów górniczych. Zabytkowe obiekty sakralne otacza sosnowy las w wieku około 200 lat.

Święta Katarzyna
Miejscowość leży w centrum Gór Świętokrzyskich, u podnóża najwyższego ich wzniesienia – Łysicy (612 m). Jest tu kościół i klasztor bernardynek. Możemy również „wyskoczyć” na Łysicę 612 m n.p.m., najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich, jeden ze szczytów zaliczanych do korony Polski. Na wierzchołku zachodnim znajduje się pamiątkowy krzyż z 1930 r. oraz wieża triangulacyjna. Łysica zbudowana jest z kwarcytów i łupków kambryjskich.

Bodzentyn
Założony w XIV w. przez biskupa krakowskiego Bodzantę. Mury miejskie i zamek zbudowano w XIV w., a w połowie XV w. kardynał Zbigniew Oleśnicki ufundował gotycką kolegiatę. Największy rozkwit Bodzentyna datuje się na XVI w., kiedy to miasto otrzymało drugi rynek, powstały wodociągi i łaźnia. Pod koniec XVIII w. miasto zaczęło podupadać i w 1870 r. utraciło prawa miejskie. Odzyskało je ponownie w 1996 r. Bodzentyński zamek to niegdyś wielka rezydencją, na którą składał się też ogród włoski, zwierzyniec oraz budynki gospodarcze. W czasach największej świetności zamek składał się z trzech skrzydeł z dziedzińcem w środku, posiadał też jedną narożną wieżę wykorzystywaną jako więzienie. Całość była otoczona murem. Obecnie zachowały się wysokie ściany z otworami okiennym, (niektóre z obramowaniami, na których widać herby Ślepowron i Nałęcz) oraz XVII-wieczny portal wykonany z czerwonego piaskowca. Przed portalem leża szczątki kamiennego mostu.

Nowa Słupia
Paczątki miejscowości związane są z rozwijającym się w pierwszych wiekach naszej ery hutnictwem żelaza. Pozostałości dawnych pieców hutniczych tzw. dymarek znajdują się w Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczyslawa Radwana. Przy „drodze królewskiej” na Święty Krzyż znajduje się kamienna figura przedstawiająca klęczącego człowieka. Nazywana jest Emerykiem lub pielgrzymem. To tu odbywają się dymarki, podczas festynu można zapoznać się z dawnymi metodami wytopu.

Świety Krzyż
Drugie, co do wysokości wzniesienie w Górach Świętokrzyskich (595 m n.p.m.). W czasach pogańskich miejsce kultu Łady, Boda i Lela (Pogody, Śwista i Pośwista). Z tego czasu pochodzą wały kultowe opasujące wierzchołek. W miejscu dawnego kultu pogańskiego usytuowano zespół Klasztorny Benedyktynów. Według Długosza obiekt ufundowany w 1006 r. przez fundację Bolesława II Krzywoustego. Od średniowiecza miejsce było ośrodkiem kultu związanego z przechowywanymi tu relikwii Krzyża Świętego, stąd nazwa „Święty Krzyż”. Nieopodal klasztoru usytuowane jest Radiowo-Telewizyjne Centrum Nadawcze Święty Krzyż, wieża o wysokości 157 m.
Trasę można wydłużyć o wycieczkę do dębu „Bartek”, który ma ponad 700 lat, mierzy 30 m, jego obwód to blisko 10 m, a średnica ponad 3 m. Jak głoszą legendy często odpoczywali tu polscy królowie: Bolesław Krzywousty, Kazimierz Wielki czy Jan III Sobieski, który miał ukryć w dziupli potężnego dębu królewskie skarby. W 1829 dąb miał 14 konarów głównych i 16 bocznych. Obecnie posiada 8 konarów głównych. W 1906 r. drzewo uszkodził pożar stojących w pobliżu zabudowań. Aktualnie jego gałęzie są podtrzymywane przez hydrauliczne podpory – w każdej chwili grozi im złamanie. Trwa też walka ze szkodnikami, które żerują na drzewie. Drzewo jest siedliskiem niezwykle dużej liczby organizmów. Mimo wielu dramatycznych okoliczności „Bartek” jest drzewem nadal żywym www.zagnansk.pl

Dzień 2

Opatów
Imponująca romańska kolegiata p.w. Św. Marcina z XII w. to jeden z najcenniejszych zabytków architektury romańskiej w Polsce. W kolegiacie zachowały się: cenne polichromie barokowe przedstawiające wielkie sceny bitewne „ku pokrzepieniu serc” (Psie Pole, Grunwald, Odsiecz Wiedeńska), słynny  „Lament Opatowski” z XVI w. – arcydzieło sztuki odlewniczej i rzeźbiarskiej, renesansowy obraz włoskiego malarza Timoteo Vitti „Matka Boska z dzieciątkiem i Św. Janem”, „Przywilej Opatowski”. Późnobarokowy zespół klasztorny o.o. Bernardynów stojący na miejscu dawnego kościoła opatowskiego, wzniesionego podobno już w 1040 r., kiedy osada nazywała się Żmigród. Wśród licznych elementów rokokowego wyposażenia dziełem klasy najwyższej jest ołtarz główny wykonany w latach 1770–75 przez Macieja Polejowskiego, jednego z dekoratorów słynnej katedry lwowskiej, twórcy rzeźb w katedrze sandomierskiej. Podziemia opatowskie są unikatowym przykładem architektury podziemnej. Pierwsze komory kupieckie powstały na początku XIV w., prawdopodobnie w okresie świetności miasta. Długość trasy wynosi ok. 400 m i składa się na nią ok. 50 łukowo sklepionych komór. Trasa znajduje się na głębokości 12 m. Renesansowa Brama Warszawska, jedyna jaka ocalała. W dawnych czasach, bowiem Opatowa broniły 4 bramy – była jeszcze Krakowska, Sandomierska i Lubelska. Pomnik Leszka Czarnego, który nadał prawa miejskie Opatowowi.

Tudorów
Zamek powstał w połowie XIV w., położony nad rzeczką Opatówką. Z budowli zachowała się tylko wieża na planie zbliżonym do kwadratu o bokach 9,35 x 10,5 m i pierwotnie miała przynajmniej trzy kondygnacje.
Trasę można wydłużyć o wycieczkę do Włostowa, gdzie znajduje się zespół pałacowy (dziś ruiny) rodziny Karskich z XIX w. wraz z kilkunastohektarowym parkiem krajobrazowym i alejami dojazdowymi. Do budowy zespołu pałacowego zaangażowano wybitnych budowniczych. wnętrza były dziełami mistrzów włoskich. Tu Stefan Żeromski pisał „Popioły”. Gościem Michała Karskiego był we wrześniu 1919 r. wizytator stolicy apostolskiej monsiggnore Raffi, późniejszy papież Pius XI. Fakt ten upamiętniono wybudowaniem pomnika. Wart obejrzenia jest również wczesnogotycki kościół z XIII w. p.w. Św. Jana Chrzciciela. Na jego południowej ścianie kościoła umieszczono zegar słoneczny z XVIII w.

Ćmielów
Ruiny niezwykłej warowni usytuowane w rozlewiskach rzeki Kamiennej, dostępne tylko zimą. Obiekt ma nietypowe rozplanowanie. Część znajduje się wciąż otoczonej wodą wyspie, a część przy brzegu od strony południowej. Całość otaczają ziemne fortyfikacje bastionowe. Zamek zniszczony przez Szwedów
W jedynym w Polsce Żywym Muzeum Porcelany, zapoznamy się z procesem produkcyji, tradycją i ludźmi, którzy od ponad 200 lat temu, zajmują się jej wyrobem porcelany. Poza Ćmielowem podobne manufaktury znajdują się w Miśni w Niemczech (Meissen – Saksonia) i na Węgrzech w Herend. Wewnątrz budynku znajduje się największy zachowany w Europie piec do wypalania porcelany o wymiarach: 22 m wysokości i 10 m średnicy. Kolos powstał w 1935 r., posiadał 3 poziomy, 8 palenisk, w których spalano 3 ton węgla przez 48 godz. Piec stygł przez 48 godz., po czym wyjmowano gotową porcelanę. Obecnie w jego wnętrzu znajduje się sala projekcyjna, która jest także wynajmowana na okolicznościowe przyjęcia.

Krzemionki Opatowskie (kopalnia krzemienia pasiastego)
Jedno z najważniejszych miejsc na świecie ze złożami magicznego kamienia – krzemienia. Rezerwat słynie z unikatowej ekspozycji wyrobisk górniczych krzemienia pasiastego, odkrytych w 1922 r. Dla turystów została udostępniona trasa turystyczna o długości około 500 m i głębokości 11 m. można zobaczyć tutaj również rekonstrukcję neolitycznego obozowiska górniczego. Przewodnicy wprowadzają turystów w epokę neolitu ukazując pracę i dzieję górników oraz naszych przodków.

Bałtów
Park położony jest w rozwidleniu starorzecza rzeki Kamiennej na „Źródlanej Wyspie”. Zwiedzanie Parku to niezwykła przygoda i podróż w czasie poprzez okresy geologiczne naszej Ziemi – od początku jej istnienia do momentu pojawienia się istot ludzkich. Można zobaczyć tu rekonstrukcje dinozaurów wykonane w ich naturalnych rozmiarach, szczególne zainteresowanie wzbudza model największego drapieżnika wszech czasów – tyranozaura. W sąsiedztwie parku znajduje się stary młyn, przystań kajakowa, spływ tratwą, miejsca do zabaw dla dzieci.

Dzień 3

Sandomierz
Jedno z najstarszych i najważniejszych historycznie miast Polski. Początki osadnictwa na terenie miasta, sięgają najdawniejszych czasów. Świadczą o tym liczne odkrycia archeologiczne. Ślady obecności człowieka na tym obszarze pochodzą z młodszej epoki kamiennej – neolitu (5200 p.n.e. – 1700 p.n.e.).
W XI w. Sandomierz obok Krakowa i Wrocławia zaliczony został przez kronikarza Galla Anonima do głównych grodów kraju „sedes regni principales”. Wysoka ranga miasta potwierdzona została w testamencie Bolesława Krzywoustego, na mocy, którego Sandomierz stał się stolicą jednego z księstw dzielnicowych władanych m.in. przez Henryka Sandomierskiego, Bolesława Kędzierzawego, Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego, Bolesława Wstydliwego. Dzięki opiece monarchy Kazimierza Wielkiego i sprzyjającej sytuacji gospodarczej rozwinął się wówczas ruch budowlany w mieście z tego okresu pochodzi ostateczne zachowane do XX w. rozplanowanie miasta. Okres panowania Kazimierza Wielkiego to w Sandomierzu i na ziemi sandomierskiej czas intensywnego rozwoju. Kres świetności Sandomierza nastąpił jednak podczas „potopu” szwedzkiego. Szwedzi zajęli miasto 13 X 1655 r. Wycofując się wysadzili w powietrze zamek. Wielki pożar w 1757 r. i wreszcie rozbiór Polski w 1772 r., w wyniku którego Sandomierz stał się miastem pogranicznym, przekreśliły jego znaczenie administracyjne i spowodowały zastój gospodarczy. W wyniku III rozbioru przyłączony został do zaboru austriackiego i ostatecznie utracił administracyjne funkcje na rzecz Radomia. Uwieńczone przez Stefana Żeromskiego w „Popiołach” ciężkie walki polsko-austryjackie stoczone w 1809 r. o Sandomierz, spowodowały dalsze zniszczenia miasta. Po 1815 r. Sandomierz, jako miasto obwodowe znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. W 1818 r. jego pozycja została nieco odbudowana poprzez utworzenie w tym mieście na mocy bulli papieża Piusa VII, „Ex imposita nobis”, stolicy diecezji.
Zabytki i miejsca, które warto zobaczyć:
– Zamek Kazimierzowski wzniesiony w miejscu pierwotnej warowni istniejącej od X w. Obiekt murowany wznoszono z fundacji królewskiej od XIV w., w 1525 r. przekształcono na rezydencję renesansową wg projektu Benedykta zwanego Sandomierzaninem. Pierwotnie składał się z czterech skrzydeł obejmujących kolumnowy dziedziniec. Zamek wysadzili Szwedzi w 1656 r.
– Collegium Gostomianum, jedna z najstarszych szkół średnich w Polsce, ufundowana w latach 1604-1615 przez Hieronima Gostomskiego. Sześciokondygnacyjny obiekt zachował oryginalny układ przestrzenny, dekorację sklepień, pierwotny system ogrzewania budynku oraz w dwóch kondygnacjach oryginalną, eliptyczną klatkę schodową, która jest pierwszą i odosobnioną konstrukcją tego rodzaju w Polsce.
– Dom Długosza wzniesiony w 1476 r. z fundacji Jana Długosza. Od 1936 r. mieści zbiory Muzeum Diecezjalnego.
– Ratusz: pierwotny gotycki ratusz wzniesiono wkrótce po najeździe Litwinów w 1349 r. Był budowlą na planie kwadratu zwieńczoną wysoką ośmioboczną wieżą. Część południowa pochodzi z tego okresu. W XVI w. został rozbudowany w formę wydłużonego prostokąta i zwieńczony attyką. Wieżę dobudowano w XVII w. W pomieszczeniach parteru mieści się oddział Muzeum Okręgowego, w piwnicach klub Lapidarium Sandomierskiego Stowarzyszenia Kulturalnego, a na piętrze pomieszczenia reprezentacyjne Rady Miasta i Urzędu Stanu Cywilnego. Od wschodu przed Ratuszem stoi figura Matki Bożej z 1776 r.
– Brama Opatowska, gotycka brama wjazdowa do miasta wzniesiona w XIV w. z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. W systemie gotyckich murów obronnych miasta były cztery bramy – Opatowska i niezachowane: Zawichojska, Lubelska i Krakowska oraz dwie furty, z których zachowała się Dominikańska zwana Uchem Igielnym, a także 21 baszt obronnych. Na północnej elewacji bramy istnieje oryginalna prowadnica, po której opuszczano kratę zamykającą wjazd do miasta. Brama Opatowska zwieńczona jest renesansową attyką.
– Synagoga Sandomierska: gmina żydowska należała do największych i najważniejszych w Małopolsce. Wraz z Krakowskim Kazimierzem otrzymała od Kazimierza Wielkiego przywilej opieki królewskiej. Budynek wzniesiono w XVIII w., od północy dobudowano dom kahału. Obecnie w synagodze mieści się Oddział Archiwum Państwowego.
– Kościół katedralny p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny (od 1818 r. katedra) jest budowlą gotycką, powstał w II połowie XIV w. z fundacji Kazimierza Wielkiego. W południowej zewnętrznej ścianie katedry zobaczyć można romańskie ciosy pochodzące ze świątyni o tym samym wezwaniu wzniesionej około 1120 r. Ołtarze przyfilarowe, rokokowe rzeźby (II poł. XVIII w.) są dziełem wybitnego twórcy lwowskiego Macieja Polejowskiego. Jedna z fatalistycznych opowieści głosi, że chcąc sprawdzić swoją przyszłość, a nawet odczytać rodzaj śmierci należy udać się do katedry i odszukać na 12 obrazach z cyklu „Męczeństwo Chrześcijan” męczennika, który odpowiada dacie naszych urodzin. Obrazów jest 12, tyle, ile miesięcy, a każdy przedstawia tylu męczenników, ile dany miesiąc ma dni. Obok postaci są niewielkie cyfry arabskie.
– Kościół św. Jakuba z pozostałościami klasztoru jest realizacją dominikańską, wzniesioną w swej głównej części w kilku etapach w ciągu XIII w. (w stylu romańskim). Ostatnie badania potwierdziły istnienie pierwotnego kościoła, który fundowała księżna Adelajda na przełomie XII/XIII w. Pozostałością po nim są m.in. płyty z rytym przedstawieniem miecza. Jednym z najcenniejszych elementów świątyni jest dekorowany portal główny o wyraźnych wpływach północnowłoskich. W otoczeniu kościoła napotykamy stare lipy zasadzone, jak podaje tradycja, przez św. Jacka korzeniami ku górze. W czasie badań archeologicznych przeprowadzonych w 1962 r. w pobliżu kościoła znaleziono w odkopanej ziemiance szachy pochodzące z XI lub XII w. Wykonano je z rogu jelenia. Wysokość pionków i figur nie przekraczała 2,5 cm. Komplet składał się z 16 figur i 16 pionków (brakowało tylko 3 pionków), a wykonano go w Sandomierzu lub okolicy. Szachy sandomierskie należą do najstarszych w Europie i poszerzają naszą wiedzę o kulturze średniowiecznego Sandomierza. Replikę szachów można obejrzeć w parku Piszczele.
– Kościół św. Michała to jeden z najpiękniejszych zespołów klasztornych w Małopolsce, dawny sandomierski konwent benedyktynek z kościołem.
– Wąwóz św. Królowej Jadwigi, lessowy wąwóz wypłukany przez wody opadowe. Strome ściany lessowe odziane w ażur wplatających się korzeni drzew sięgają ponad 10 m wysokości. Na urwiskach można spotkać relikty roślin stepowych, m.in. wisienki karłowatej. U wejścia do wąwozu stoi Kościół św. Pawła.

Rezerwat „Góry Pieprzowe”
Wypiętrzone przed 500 milionami lat zbudowane są z łupków kambryjskich, skały erodują na malutkie grudki przypominające pieprz. Rezerwat obejmuje fragment stromej krawędzi zbocza doliny Wisły obok skał ochronie podlegają rośliny, w tym stepowa wisienka karłowata, trawa ostnica oraz wspaniałe rozarium kilkunastu gatunków dzikich róż. Ze szczytu otwiera się wspaniały widok na dolinę Wisły i na Stare Miasto.

Ossolin
Niegdyś miasto, pozostałości zamku Ossolińskich z lat 1635-1816, z zachowanymi resztkami fundamentów oraz potężną arkadą mostu łączącego niegdyś pałac z przeciwległym wzgórzem. Rezydencja Ossolińskich urządzona z przepychem została wysadzona w powietrze w 1816 r. przez kolejnego właściciela – Antoniego Ledóchowskiego, by jego niegodny syn nie mógł się zastawiać rodową siedzibą, zaciągając karciane, pijackie i łajdackie długi za granicą.
Znajdziemy tu również kaplicę podziemną zwana Betlejemską z 1640 r., zbudowana na rzucie zbliżonym do trójkąta, nakrytą nadziemnym kopcem, na który sprowadzano ziemię z miejsca narodzin Chrystusa – Betlejem.

Klimontów
Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1240 r. Kościół parafialny p.w. św. Józefa (pokolegiacki) jest jedną z najoryginalniejszych budowli XVII w. w Polsce. Barokową budowla wzniesiona na planie elipsy w latach 1643-1650 wg architekta włoskiego Wawrzyńca Senesa. Wewnątrz na uwagę zasługują stiuki wykonane przed 1647 r. wczesnobarokowe portale, rokokowa polichromia na ścianach i sklepieniu kruchty, rokokowy chór muzyczny i organy oraz cztery ołtarze.
Synagoga z 1851 r., murowana, powstała we wschodniej części miasta, tworzącej dzielnicę żydowską, przy niewielkim placu tuż obok rynku.

Górki Klimontowskie
Pałac Karskich z XIX w. wzniesiony wg projektu Henryka i Władysława Marconich. Według tradycji zbudowano go na ruinach kasztelu wzniesionego w 1604 r. przez Jana Ossolińskiego. Pałac położony jest pośród romantycznego parku, w którym odnaleźć można pozostałości romantycznej architektury parkowej i piękne okazy starodrzewu.

Ujazd
Ruiny zamku Krzyżtopór, który wzniesiono w latach 1631-44 przez wojewodę sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego. Na bramie wjazdowej umieszczono krzyż i topór, od których wzięła się nazwa. Zamek jest wstawiony we wnętrze pięciobocznej fortecy usytuowanej na niewielkim wzniesieniu, otoczony fosą. Obiekt miał symbolizować kalendarz: cztery wieże miały wyobrażać kwartały, pokoi było tyle ile tygodni w roku, sal ile miesięcy, a okien ile dni w roku. 11 lat od zakończenia budowy zamek opanowali, zniszczyli i obrabowali Szwedzi. W 1687 r. niemiecki malarz, podróżnik i teoretyk sztuki, Joachim von Sandrart napisał „Z wielu zamków w Polsce istniejących Krzyżtopór jest najpiękniejszy, gdyż Rzemień bardzo warowny, Wiewiórka rozkoszna a Baranów nader piękny, Krzyżtopór jednak przewyższa je wszystkie”. Słowa te, nadal pozostają aktualne.

Iwaniska
Wzmianki o mieście pochodzą już z 1403 r. Na skutek represji po Powstaniu Styczniowym w 1869 r. Iwaniska utraciły prawa miejskie. Najcenniejszym zabytkiem jest neogotycki kościół parafialny p.w. Św. Katarzyny Aleksandryjskie.

Chańcza
Spiętrzone wody rzeki Czarnej Staszowskiej tworzą zalew o powierzchni 500 ha.
Trasę można wydłużyć o Koprzywnica, miejscowość znaną od wieków. W czasach przedchrześcijańskich istniał tu bardzo silny ośrodek kultu ognia. W 1185 r. książę Kazimierz Sprawiedliwy sprowadził cystersów, wznoszenie klasztoru i monumentalnego kościoła trwało kilkadziesiąt lat. Do budowy użyto białego piaskowca. Zakonnicy znakomicie opanowali sztukę architektoniczną i zamiast drewnianych stropów wprowadzili sklepienia krzyżowo-żebrowe. Koprzywnicka świątynia jest to trójnawowa bazylika z nawą poprzeczną. Do kościoła przylega główny trzon klasztoru z zachowanym kapitularzem, karcerem i armarium (archiwum klasztorne). Obiekt stanowi przykład budowli przejściowej od stylu romańskiego do gotyckiego. Mimo późniejszych przebudów, remontów zachował pierwotny charakter. We wnętrzu świątyni można zobaczyć wiele wybitnych dzieł sztuki z różnych epok. Najstarsze malowidła w kościele z poł. XIV w. przedstawiają Marię i scenę śmierci zakonnika w otoczeniu diabła i anioła. W 1911 r. sprowadzono relikwie św. Floriana, które miały chronić, zdaniem wiernych, gród od pożarów i innych klęsk.

Dzień 4

Kurozwęki
Pierwotnie (2 poł. XIV w.) był tu średniowieczny zameczek rycerski, który w XVIII w. uzyskał obecny wygląd barokowo-klasycystycznej rezydencji. Znaleźć tu można liczne atrakcje: stado bizonów, mini zoo, labirynt kukurydziany

Szydłów
Miasto zyskało miano polskiego „Carcassonne” z powodu doskonale zachowanego średniowiecznego układu urbanistycznego oraz murów miejskich. Zachowane mury obronne wraz z jedną bramą wjazdową (Krakowską); zamek królewski z połowy XV w.; gotycki kościół, jeden z tzw. kościołów „baryczkowskich”
Trasę można wydłużyć o Raków, miasto, które założył w 1567 r. Jan Sienieński herbu Dębno, nadał mieszkańcom liczne przywileje i pozwolił na swobodę religijną. Zaczęli ściągać tu tłumnie rzemieślnicy, lekarze, rezydencje lokowała szlachta. Przybyli też najwybitniejsi przedstawiciele myśli ariańskiej tzw. bracia polscy. Powołano Akademię Rakowską zwaną Atenami Sarmackimi, skupiającą wybitne osobistości świata nauki. Przez 36 lat Akademia wykształciła ponad 1000 młodych ludzi różnych narodowości, stanów i wyznania. Stworzono tu też znakomitą drukarnię, z której druki rozchodziły się na cały kontynent. W 1638 r. fala kontrreformacji doprowadziła do zmierzchu dotychczasowych funkcji Rakowa i jego upadku.
Obecnie podziwiać tu można jedynie ślady dawnej świetności. Należy do nich kościół pw. Św. Trójcy, mały kamienny budynek z XVII w. – mieszkanie ministra Zboru Braci Polskich, kościół reformatów pw. św. Anny z 1641 r. Ostatnim ocalałym w całości domem z czasów ariańskich jest tzw. Dom Wójta, w którym obecnie mieści się miejska biblioteka.

Jaskinia Raj
Najpiękniejsza jaskinia Polski. Słynie głównie z bogatej szaty naciekowej, posiada system korytarzy o długości 240 m, do zwiedzania udostępnione jest 180 m. Wg archeologów pierwszy człowiek zamieszkiwał w niej już 50 tys. lat temu, o czym świadczą liczne znaleziska. Natura przyozdobiła jaskinię cudownymi stalaktytami, stalagmitami oraz kulistymi naciekami, zwanymi perłami jaskiniowymi

Chęciny
Gotycki zamek królewski wzniesiony na górze (356 m), ok. 1300 r. W zamku odbywały się zjazdy szlacheckie i koncentracje wojsk wyruszających na wojnę z Krzyżakami. Po 1795 r. popadł w ruinę. Do cenniejszych zabytków należą: gotyckie kościoły parafialny i franciszkański, renesansowa synagoga XVII w. i kirkut, kamienica „Niemczówka”, barokowy zespół klasztorny, klasycystyczny ratusz.